Nông hộ quy mô nhỏ, thường sở hữu diện tích canh tác dưới 2 hécta, đóng vai trò trung tâm trong sản xuất lương thực tại các quốc gia đang phát triển. Tại châu Á, châu Phi và châu Mỹ Latinh, các trang trại có quy mô dưới 5 hécta tạo ra hơn một nửa sản lượng toàn cầu của các loại lương thực thiết yếu như ngô, lúa, kê và lúa mì. Nhờ sử dụng nhiều lao động và tập trung phần lớn diện tích cho cây lương thực, các nông hộ nhỏ thường đạt năng suất cao tính trên mỗi đơn vị đất. Theo Zero Carbon Analytics, các trang trại dưới năm hécta ở các nước đang phát triển chiếm hơn một nửa sản lượng toàn cầu của chín loại cây lương thực chủ chốt, bao gồm ngô, lúa và cao lương. Vì vậy, việc đưa nhóm nông dân này vào các chuỗi giá trị hiện đại là yếu tố then chốt nhằm đảm bảo an ninh lương thực và cải thiện thu nhập khu vực nông thôn.
Mặc dù có vai trò quan trọng, nông hộ nhỏ vẫn gặp nhiều trở ngại trong việc tiếp cận thị trường. Hạ tầng yếu kém là thách thức kéo dài, khi nhiều cộng đồng nông thôn nằm xa đường giao thông, chợ đầu mối và cơ sở lưu trữ, khiến chi phí vận chuyển cao và tỷ lệ hao hụt sau thu hoạch lớn. Tại nhiều khu vực ở châu Phi, nông dân phải chịu chi phí vận chuyển rất cao, trong khi một phần đáng kể sản lượng có thể bị hư hỏng trước khi đến được thị trường. Bên cạnh đó, giá cả các mặt hàng lương thực cơ bản thường biến động mạnh. Ở Kenya, giá ngô có thể dao động từ 150 đến 300 phần trăm giữa thời điểm thu hoạch và mùa giáp hạt, buộc nông dân bán sớm khi nông sản chưa được sấy khô đầy đủ. Ngoài ra, nhiều thị trường nội địa chưa có cơ chế trả giá theo chất lượng; tại Tanzania, ngô chất lượng cao và thấp thường được mua với cùng một mức giá do thương lái trộn lẫn sản phẩm. Các tiêu chuẩn chất lượng và quy định xuất khẩu nghiêm ngặt càng làm tăng rào cản, bởi việc đáp ứng yêu cầu về vệ sinh, phân loại và chứng nhận đòi hỏi chi phí và trình độ kỹ thuật mà nông hộ nhỏ khó đáp ứng. Khó khăn tài chính cũng rất phổ biến khi phần lớn nông dân thiếu tài sản thế chấp, lịch sử tín dụng và cam kết tiêu thụ, buộc họ phải dựa vào trung gian chi phí cao hoặc tín dụng phi chính thức. Do đó, khái niệm “tiếp cận thị trường” đối với nông hộ không chỉ là bán được sản phẩm mà còn bao gồm khả năng tiếp cận đầu vào với chi phí hợp lý; nếu thiếu cả hai, đầu tư vào sản xuất sẽ bị kìm hãm.
Để vượt qua những rào cản này, nhiều mô hình tập hợp sản xuất và chuỗi giá trị bao trùm đã được triển khai hiệu quả. Việc tổ chức nông dân thành hợp tác xã hoặc liên minh sản xuất cho phép tập trung sản lượng, giảm chi phí vận chuyển và nâng cao sức mặc cả với người mua. Nhiều doanh nghiệp nông nghiệp đã hợp tác với các tổ chức nông dân để thu gom sản lượng từ hàng nghìn hộ nhỏ. Dự án lúa mạch của Heineken tại Ethiopia là một ví dụ điển hình, khi doanh nghiệp này phối hợp với các hợp tác xã và liên đoàn nông dân để cung cấp đầu vào, tài chính và thị trường ổn định, qua đó giúp khoảng 40.000 nông dân tăng gấp đôi năng suất. Tại Ghana, sáng kiến Masara N’arziki theo mô hình đối tác công – tư đã huy động hàng trăm hộ trồng ngô, áp dụng kỹ thuật canh tác tiên tiến và tiếp thị tập thể, góp phần nâng cao năng suất và thu nhập. Thông qua hợp tác xã, nông dân cũng dễ dàng tiếp cận tín dụng, bảo hiểm và các chương trình vay dựa trên chứng nhận kho hàng mà từng hộ riêng lẻ khó có được.
Song song với đó, các nền tảng thị trường số đang nổi lên như một công cụ tập hợp hiệu quả. Ứng dụng di động và chợ điện tử giúp kết nối các nhà sản xuất phân tán với người mua, nhà cung cấp đầu vào và dịch vụ tài chính. Tại Tanzania, nền tảng Digital Mobile Africa do UNCDF hỗ trợ đã thu hút khoảng 6.700 nông dân trồng ngô, cho phép họ mua vật tư theo nhóm với giá sỉ và tiếp cận tín dụng nông nghiệp thông qua ngân hàng di động. Ở Đông Nam Á, doanh nghiệp công nghệ nông nghiệp Việt Nam Techcoop đã huy động 70 triệu USD để xây dựng chuỗi cung ứng gạo và ngũ cốc số hóa, hướng tới xuất khẩu. Mô hình này kết nối trực tiếp các hợp tác xã và nông hộ với người mua toàn cầu, đồng thời cung cấp dịch vụ tài chính, thanh toán linh hoạt và truy xuất nguồn gốc. Tại châu Phi, các nền tảng như Khula! ở Nam Phi cũng giúp giảm vai trò trung gian và tăng tính minh bạch trong giao dịch nông sản.
Các doanh nghiệp nông nghiệp tư nhân tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong việc tích hợp nông hộ nhỏ thông qua mô hình thu mua tại cấp làng hoặc hợp đồng sản xuất. Việc đặt đại lý và điểm thu mua gần khu vực canh tác giúp giảm chi phí vận chuyển và rủi ro cho nông dân. Một số doanh nghiệp cung cấp giống, phân bón và tư vấn kỹ thuật theo hình thức tín dụng, đồng thời cam kết thu mua sản phẩm khi thu hoạch. Những mô hình hợp đồng này mang lại sự ổn định về đầu ra và giá cả, khuyến khích nông dân đầu tư nhiều hơn vào sản xuất. Trong các mô hình hiệu quả, rủi ro về giá và thời tiết được chia sẻ thông qua giá sàn, cơ chế chia sẻ doanh thu hoặc bảo hiểm chỉ số, giúp ổn định thu nhập cho nông hộ.
Tuy nhiên, việc tích hợp vào chuỗi giá trị chỉ thực sự bền vững khi các điều khoản hợp đồng minh bạch và công bằng. Nếu nông dân không được tham gia vào quá trình định giá hoặc không có quyền bán sản lượng dư thừa, lợi ích sẽ bị hạn chế. Thực tế tại Ghana và Tanzania cho thấy một số chương trình trồng cao lương phục vụ nhà máy bia đã không duy trì được lâu dài do nông dân ít được tham gia vào việc xác định giá bán. Ngược lại, những mô hình có cơ chế quản trị tốt, kết hợp chia sẻ rủi ro và hỗ trợ kỹ thuật, đã chứng minh hiệu quả trong việc nâng cao năng suất và thu nhập.
Tiêu chuẩn chất lượng và phân loại sản phẩm là yếu tố không thể thiếu trong các chuỗi giá trị hiện đại, đặc biệt đối với thị trường xuất khẩu. Các yêu cầu nghiêm ngặt về độ ẩm, độ tinh khiết và an toàn thực phẩm vừa là cơ hội mở ra thị trường giá trị cao, vừa là thách thức lớn đối với nông hộ nhỏ. Ở nhiều thị trường nội địa châu Phi, việc thiếu hệ thống phân loại khiến nông dân không được trả giá cao hơn cho sản phẩm chất lượng tốt, làm giảm động lực cải thiện sản xuất. Những người mua lớn như Chương trình Lương thực Thế giới của Liên Hiệp Quốc hay các nhà máy chế biến thường là những tác nhân đầu tiên áp dụng tiêu chuẩn chất lượng. Các chương trình thành công thường đầu tư vào cơ sở sấy, thiết bị đo độ ẩm, hệ thống làm sạch và chứng nhận, đồng thời hỗ trợ đào tạo nông dân. Công nghệ truy xuất nguồn gốc số cũng ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo niềm tin cho người mua quốc tế.
Nhiều nghiên cứu trường hợp cho thấy tác động tích cực rõ rệt của việc tích hợp nông hộ vào chuỗi giá trị. Tại Ethiopia, dự án lúa mạch của Heineken đã tạo ra khoảng 59 triệu USD doanh thu bổ sung cho nông dân nhờ năng suất tăng gần gấp đôi. Ở miền Nam châu Phi, chuỗi cung ứng ớt peri-peri của Nando’s sau hơn một thập kỷ đã giúp hàng trăm nông hộ đạt mức thu nhập cao hơn đáng kể so với cây trồng truyền thống. Tại Việt Nam, Techcoop đang từng bước kết nối hàng triệu nông hộ với thị trường toàn cầu thông qua nền tảng số. Ở Tanzania, các nông dân tham gia nền tảng DMA ghi nhận chi phí đầu vào giảm và tốc độ thanh toán nhanh hơn. Tại Nam Á và Mỹ Latinh, nhiều chương trình thí điểm hợp đồng trồng ngũ cốc cũng cho thấy năng suất tăng từ 15 đến 30 phần trăm.
Nhìn chung, bằng chứng cho thấy khi nông hộ nhỏ được tiếp cận thị trường ổn định, tài chính phù hợp và hỗ trợ kỹ thuật trong khuôn khổ các chuỗi giá trị được quản lý tốt, thu nhập và năng suất của họ đều được cải thiện đáng kể. Việc đầu tư vào hạ tầng, tăng cường vai trò của hợp tác xã, thúc đẩy nền tảng số, triển khai hợp đồng công bằng, nâng cao tiêu chuẩn chất lượng và mở rộng tài chính nông thôn sẽ giúp chuyển đổi sản xuất ngũ cốc nhỏ lẻ từ tự cung tự cấp sang mô hình kinh doanh bền vững. Các ví dụ từ châu Phi và châu Á cho thấy, với sự kết hợp phù hợp giữa đào tạo, công nghệ và liên kết thị trường, nông hộ quy mô nhỏ hoàn toàn có thể trở thành những nhà cung cấp cạnh tranh trong nền nông nghiệp hiện đại, đóng góp tích cực cho phát triển kinh tế địa phương và an ninh lương thực toàn cầu.
Tài liệu tham khảo
Các nghiên cứu gần đây và các nghiên cứu điển hình được trích dẫn ở trên, bao gồm các bản tóm tắt chính sách và các đánh giá chương trình, cung cấp bằng chứng và ví dụ làm cơ sở cho những phát hiện này.
https://zerocarbon-analytics.org/nature/smallholder-farmers-agricultural-sustainability-and-food-security/#:~:text=hectares%20in%20size%20produce%20almost,7%20million%20smallholder
https://www.brookings.edu/articles/how-companies-integrate-smallholder-farmers-in-their-value-chains-in-africa/#:~:text=Heineken%2C%20a%20Dutch%20brewery%2C%20has,2
https://www.uncdf.org/article/5934/uncdf-partners-with-a-digital-platform-to-link-farmers-to-financial-and-agricultural-products-and-services-in-tanzania#:~:text=DMA%E2%80%99s%20online%20platform%20helps%20registered,services%20while%20mitigating%20their%20risk
https://agfundernews.com/how-techcoop-plans-to-build-an-export-oriented-supply-chain-for-southeast-asias-smallholder-farmers#:~:text=With%20the%20funding%2C%20Techcoop%20will,and%20promoting%20sustainable%20agricultural%20practices
https://www.povertyactionlab.org/policy-insight/increasing-small-scale-farmers-access-agricultural-markets#:~:text=Contract%20farming%20is%20a%20common,experimental%20studies%20%2069
Smallholder farmers, agricultural sustainability and global food security - Zero Carbon Analytics
https://zerocarbon-analytics.org/nature/smallholder-farmers-agricultural-sustainability-and-food-security/
The Real Hunger Crisis: It’s About Access, Not Abundance
https://www.globalcitizen.org/vi/content/hunger-crisis-smallholder-farmers-market-access/
Increasing small-scale farmers’ access to agricultural markets | The Abdul Latif Jameel Poverty Action Lab
https://www.povertyactionlab.org/policy-insight/increasing-small-scale-farmers-access-agricultural-markets
Improving African Grain Markets for Smallholder Farmers
https://agra.org/wp-content/uploads/2020/07/Grain-Markets-Report-7-26-20.pdf
Policy, not technical challenges, is the real hurdle for smallholder farmers, says Civil Society | UN Trade and Development (UNCTAD)
https://unctad.org/news/policy-not-technical-challenges-real-hurdle-smallholder-farmers-says-civil-society
How companies integrate smallholder farmers in their value chains in Africa | Brookings
https://www.brookings.edu/articles/how-companies-integrate-smallholder-farmers-in-their-value-chains-in-africa/
Review of smallholder linkages for inclusive agribusiness development
https://www.fao.org/4/i3404e/i3404e.pdf
UNCDF Partners with a Digital Platform to Link Farmers to Financial and Agricultural Products and Services in Tanzania - UN Capital Development Fund (UNCDF)
https://www.uncdf.org/article/5934/uncdf-partners-with-a-digital-platform-to-link-farmers-to-financial-and-agricultural-products-and-services-in-tanzania
Behind Techcoop's 'export-oriented supply chain' for smallholders
https://agfundernews.com/how-techcoop-plans-to-build-an-export-oriented-supply-chain-for-southeast-asias-smallholder-farmers
An Agribusiness Model Built on Village-Level Sourcing - Acumen
https://acumen.org/blog/how-village-level-sourcing-models-help-agribusinesses-get-to-scale/
